Nie ma jednego uniwersalnego zestawu barw podstawowych. Ich wybór zależy od zastosowania: w tradycyjnym malarstwie stosuje się model RYB, na ekranach RGB, a w druku CMYK.
Barwy podstawowe – co oznacza to pojęcie?
Barwy podstawowe tworzą bazowy zestaw, z którego przez mieszanie można uzyskać inne kolory. Nie są jednak stałe dla wszystkich dziedzin. Inne zasady obowiązują wtedy, gdy łączymy farby, inne przy mieszaniu światła emitowanego przez ekran, a jeszcze inne podczas drukowania na papierze.
Dlatego odpowiedź „czerwony, żółty i niebieski” jest poprawna przede wszystkim w odniesieniu do tradycyjnego modelu malarskiego. W grafice cyfrowej podstawą są czerwony, zielony i niebieski, natomiast druk wykorzystuje cyjan, magentę, żółty oraz czerń.
Modele RYB, RGB i CMYK
Trzy najczęściej przywoływane modele różnią się nie tylko zestawem kolorów, lecz także sposobem ich łączenia i medium, w którym działają:
| Model | Zastosowanie | Barwy podstawowe | Typ syntezy |
|---|---|---|---|
| RYB | Tradycyjne malarstwo i edukacja plastyczna | Czerwony, żółty, niebieski | Subtraktywna |
| RGB | Monitory, telewizory, smartfony i inne ekrany | Czerwony, zielony, niebieski | Addytywna |
| CMYK | Druk na papierze i przygotowanie publikacji | Cyjan, magenta, żółty, czarny | Subtraktywna |
RYB – model tradycyjnego malarstwa
Nazwa RYB pochodzi od angielskich nazw kolorów: red, yellow i blue. W tym modelu barwami podstawowymi są czerwony, żółty oraz niebieski. To tradycyjny model artystyczny, używany do wyjaśniania zasad mieszania farb i budowy koła barw.
Połączenie czerwieni z żółtym daje pomarańczowy, żółtego z niebieskim – zielony, a czerwonego z niebieskim – fioletowy. RYB jest użytecznym modelem edukacyjnym, ale nie należy traktować go jako jedynego poprawnego systemu opisu kolorów.
RGB – model światła
RGB oznacza red, green i blue, czyli czerwony, zielony oraz niebieski. Ten model stosuje się w urządzeniach, które same emitują światło. Każdy piksel ekranu tworzą zwykle trzy składowe świetlne o różnej intensywności.
W modelu RGB dodawanie światła zwiększa jasność. Połączenie czerwonego, zielonego i niebieskiego światła w odpowiednich proporcjach daje biel, a brak emisji światła oznacza czerń. Dobór tych trzech składowych wiąże się także z działaniem ludzkiego wzroku, który odbiera światło za pomocą trzech typów receptorów.
CMYK – model stosowany w druku
CMYK obejmuje cyjan, magentę, żółty i czarny. Litera K oznacza kolor kluczowy, czyli czerń. Model ten wykorzystuje się w druku, gdzie kolor powstaje dzięki warstwom farby nakładanym na papier.
Cyjan, magenta i żółty pochłaniają część padającego światła, a pozostała część jest odbijana do oka. Czerń dodaje się między innymi po to, aby uzyskać głębsze ciemne partie, ograniczyć zużycie kolorowych farb i poprawić czytelność tekstu. W teorii połączenie trzech barw procesowych powinno prowadzić do czerni, lecz w praktyce same pigmenty nie dają zazwyczaj wystarczająco czystego i głębokiego efektu.
Synteza addytywna i subtraktywna
Synteza addytywna polega na dodawaniu światła. Działa w modelu RGB, ponieważ ekran emituje czerwone, zielone i niebieskie składowe. Im więcej światła łączymy, tym jaśniejszy staje się wynik. Maksymalne połączenie składowych tworzy biel.
Synteza subtraktywna polega na odejmowaniu części światła za pomocą pigmentów. Farba lub tusz nie emitują światła, lecz pochłaniają wybrane długości fal, a resztę odbijają. Nakładanie kolejnych warstw zwykle prowadzi więc do ciemniejszych barw.
RYB i CMYK opisują pracę z materiałem pochłaniającym światło, ale nie są identycznymi modelami. RYB służy głównie tradycyjnemu opisowi mieszania farb, natomiast CMYK został opracowany pod kątem właściwości pigmentów i procesu drukowania.
Barwy pochodne i koło barw
Barwy pochodne powstają z połączenia barw podstawowych. W tradycyjnym modelu RYB najczęściej wymienia się następujące przykłady:
- Zielony powstaje z połączenia żółtego i niebieskiego.
- Pomarańczowy powstaje z połączenia czerwonego i żółtego.
- Fioletowy powstaje z połączenia czerwonego i niebieskiego.
- Odcień wynikowy zależy od proporcji użytych kolorów.
Koło barw pomaga porządkować te zależności i dobierać zestawienia kolorystyczne. Barwy leżące naprzeciw siebie nazywa się barwami dopełniającymi, na przykład niebieski i pomarańczowy albo żółty i fioletowy. Taka wiedza przydaje się w malarstwie, projektowaniu grafiki oraz przygotowywaniu materiałów do druku.
Najważniejsza zasada jest prosta: przed wyborem barw podstawowych trzeba określić medium. Dla ekranu wybiera się RGB, dla druku CMYK, a przy tradycyjnym mieszaniu farb najczęściej korzysta się z modelu RYB.
